lt. 22,2021

Świat zmysłów: sensoryka i jej zaburzenia

Każdy z nas zdobywa wiedzę poprzez zmysły. Pierwsze informacje napływają do człowieka już w łonie matki, gdyż słychać jej bicie serca oraz stłumione dźwięki ze świata zewnętrznego, a skóra jest otoczona płynem owodniowym, co daje wrażenia dotykowe. Po narodzinach noworodek nabywa nowe doświadczenia sensoryczne i ten proces trwa całe życie.

Integracja sensoryczna (SI) to to sposób analizowania bodźców zmysłowych, które można odczuwać we wnętrzu ciała oraz na zewnątrz. Większości osób spostrzeganie przychodzi automotaycznie i bezwysiłkowo. Możemy wyróżnić podstawowe zmysły: dotyku, węchu, smaku, wzorku i słuchu, jednak istnieje ich więcej. Wyróżniamy jeszcze zmysł przedsionkowy, który dzięki pracy ucha środkowego, daje nam informacje o grawitacji i ruchu, zmysł proprioceptywnyopiera się na odczuciach z mięśni i stawów, informując nas o położeniu naszego ciała w przestrzeni, zaś zmysł interoceptywny skupia się na zmianach tętna, temperatury ciała, oddychaniu, łaknieniu i pragnieniu oraz odczuciach płynących z wnętrzności, na przykład z pęcherza i jelit. Wszystkie układy dopełniają się i współgrają by dać nam jak najbardziej rzetelny obraz rzeczywistości, co pomaga nam reagować adekwatnie do sytuacji.

Wraz z wiekiem człowiek rozwija się i coraz lepiej reaguje na komunikaty sensoryczne. Małe dzieci szybko uczą się odpowiednich zachowań i odróżniać sytuacje bezpieczne od zagrażających. Idealnym przykładem jest dźwięk odkurzacza, który zwykle wywołuje u dzieci strach, wraz z biegiem czasu maluch zauważa, że mimo głośnego dźwięku odkurzacz nie jest niebezpieczny i nie zrobi mu krzywdy. Życie dziecka to ciągłe sprawdzanie działania układów sensorycznych, poprzez próbowanie nowych aktywności oraz doświadczanie wrażeń wzrokowych, węchowych, dotykowych, smakowych i słuchowych. Nastolatki eksplorują sensorykę oraz odkrywają swoje strefy komfortu, badając granice pomiędzy przyjemnymi i nieprzyjemnymi odczuciami zmysłowymi. Układ sensoryczny każdego z nas jest bardzo różnorodny i różnie reaguje w kontakcie z tymi samymi bodźcami. Niektórzy uwielbiają wesołe miasteczka i szybkie kolejki, zaś innych mdli na samą myśl o przejażdżce. Często nasze upodobania wiążą się z osobowością, przez co możemy twierdzić, że odczucia sensoryczne oddziałują na całe nasze życie.

Każde doświadczenie jest multisensoryczne, czyli praktycznie każda czynność życia codziennego wpływa jednocześnie na wszystkie zmysły. Większość ludzi dobrze znosi pobudzenie wszystkich układów zmysłowych, jednak ktoś kto ma problemy z integracją sensoryczną może czuć nadmierne pobudzenie i tym samym przytłoczenie przez ogrom bodźców. Ogromne znaczenie dla funkcjonowania ma próg pobudzenia sensorycznego, czyli inaczej stopień wrażliwości na specyficzne bodźce np.: głośne dźwięki, jaskrawe i mocne światło, nieznana do tej pory konsystencja oraz intensywny smak. Próg pobudzenia wiąże się z cechami temperamentalnymi, tak samo jak poziom aktywności fizycznej i ruchowej, regularność biologiczna, zdolność adaptacyjna, nastrój, rozpraszalność uwagi i jej zakres…

Niestety nie wszyscy mają zautomatyzowany proces postrzegania bodźców zmysłowych. Badania oparte na opinii rodziców sugerują, że od 5-13% dzieci przedszkolnych ma objawy typowe dla zaburzeń SI, zaś dowiedziono, że 16,5% dzieci w wieku szkolnym doświadcza nadwrażliwości na bodźce, co wpływa na ich codzienność (Ben-Sasson, 2009). Zaburzenia integracji sensorycznej sprawiają, że zmysły nie są kompatybilne ze sobą, a dane napływające do mózgu ulegają zakłóceniom, przez co trudno jest nam uzyskać precyzyjny i miarodajny obraz świata. Osoby z zachwianą sensoryką mogą mieć problem z analizą codziennych wydarzeń oraz dostosowaniem się do sytuacji. Gdy przez różnice w spostrzeganiu sensorycznym zmienia się również codzienność i sposób funkcjonowania dziecka, warto udać się na diagnozę w kierunku zaburzeń integracji sensorycznej. Zdarza się, że zaburzenia SI obejmują dziwne upodobania oraz ograniczenia, a także plątaninę zmysłów oraz ból.

Zaburzenia integracji sensorycznej to ogół trzech głównych klasyfikacji. Pierwsza z nich to zaburzenia modulacji sensorycznej, odnoszącej się do procesu przekazywania neuronalnego bodźców. Ludzie z zaburzeniem modulacji sensorycznej charakteryzuje się nieadekwatnym reagowaniem na bodziec, jej reakcje są nieproporcjonalne, niewspółmierne, niepożądane, lub występuje brak reakcji. W zależności od osoby możemy na podstawie jej reakcji wyróżnić hiperwrażliwość, czyli nadmierne reagowanie, hipowrażliwość – niedostateczne reagowanie, oraz wrażliwość mieszaną.

O hiperwrażliwości mówimy, gdy dziecko narzeka na zbyt dużą intensywność niektórych stanów. Doskonałym przykładem są dzieci, dla których wiele rzeczy jest zbyt jasnych, zbyt głośnych lub zbyt niewygodnych. Ich próg reakcji układu nerwowego jest bardzo niski i tym samym potrzebują słabszych bodźców by zareagować. Osoba z nadwrażliwością może znaczenie częściej odczuwać przytłoczenie i dyskomfort oraz reagować ucieczką w sytuacjach przebodźcowania. W takiej sytuacji jej organizm wyłącza jeden z kanałów zmysłowych i uniemożliwia tym samym przetwarzanie informacji, co zaburza postrzeganie i może prowadzić do sytuacji niebezpiecznych.

Osoby z hipowrażliwością potrzebują silniejszych i częstszych bodźców by pobudzić ciało do reakcji. W związku z tym ludzie niedowrażliwi mogą wydawać się senni oraz powolni. Trudno sprawić by uwaga takiej osoby była skupiona, zaś z drugiej strony dzieci mogą dążyć do coraz mocniejszych bodźców i w rezultacie wpaść w stan zbytniego pobudzenia.

Wrażliwość mieszana charakteryzuje osoby, które odznaczają się silnymi reakcjami na jakiś rodzaj bodźców, zaś na inne reagują słabo lub wcale. Dobrym przykładem jest dziecko, które odczuwa dyskomfort podczas noszenia wielu rodzajów tkanin, zaś chętnie bawi się i brudzi w maziowatych i klejących brejach. Przy wrażliwości mieszanej zmiany też mogą zależeć od dnia, gdyż jednego dziecko może uwielbiać smak truskawek, zaś kolejnego krzywić się i protestować na sam ich widok. Charakterystyczna dla wrażliwości mieszanej jest niespójność w reakcjach dziecka.

Kolejnymi w klasyfikacji są zaburzenia motoryczne o podłożu sensorycznym. Osoby z tą przypadłością mogą mieć problemy z ruchem i postawą ciała, które powinny spełnić konkretne zadanie motoryczne. Można zauważyć też u nich słabszą równowagę, obniżone napięcie mięśniowe, niską wytrzymałość i problem w planowaniu motorycznym, czyli decyzjami dotyczącymi kolejnych działań, prowadzących w rezultacie do wykonania czynności. Osoby z tym rodzajem zaburzenia mają trudności w nauce nowych czynności ruchowych, takich jak jazda na rowerze czy bieganie, ale również mogą gorzej sobie radzić z motoryką małą np. używaniem nożyczek lub nawlekaniem koralików. To zaburzenie ma również związek z językiem i funkcją oralną, w związku z tym dziecku dużo trudniej nauczyć się mówić oraz sterować jamą ustną i językiem podczas spożywania posiłków.

Ostatnim w klasyfikacji jest zaburzenie dyskryminacji sensorycznej, które przejawia się poprzez problem z dostrzeganiem istotności bodźców sensorycznych oraz rozróżniania ich źródeł. Przykładem może być nierozróżniania i mylenie przedmiotów, rozpoznawalnych jedynie przez dotyk, lub trudność z określeniem miejsca i natężenia bodźca dotykowego na swoim ciele. Dzieci z tym rodzajem zaburzenia mogą nie zdawać sobie sprawy, że coś je krępuje lub się o coś opierają.

Pamiętajmy jednak, ze zaburzenia SI mogą różnie objawiać się u różnych osób. Problemy z sensoryką mogą wraz z upływem czasu pogłębić się lub osłabnąć, szczególnie gdy zastosuje się leczenie. Kładzie się nacisk, by już od najmłodszych lat, osoby z zaburzeniami SI mogły funkcjonować najlepiej jak to możliwe. Najważniejsze by dzieci mogły w pełni korzystać ze swoich zasobów, więc być może warto czasem usunąć lub chociaż ograniczyć bodziec, który powoduje frustrację i ciągły dyskomfort, a tym samym pogarsza jakość życia dziecka.

 

Bibliografia:

Biel, L. (2015). Integracja sensoryczna. Skuteczne strategie w terapii dzieci i nastolatków. Kraków: Wydawnictwo UJ.

Stock Kranowitz, C. (2012). Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie. Gdańsk: Harmonia Universalis

źródło grafiki: https://crello.com

 

Autor: Ewa Gizińska